quinta-feira, 15 de setembro de 2016

Espoza Mauk Moruk Hakotu Is Iha Olanda

.

Timor Post - 15 de setembro de 2016

DILI----Matebian Paulino Gama (Mauk Moruk) nia ferik oan Joana de Sousa Gama ho naran istimadu Lola hakotu ona is iha Olanda, Tersa, (13/09) iha tuku 03:00. Parte família  husu apoiu ba governu liuhosi Ministériu Negósiu Estranjeirus no Kooperasaun (MNEK) atu hodi fila mai Timor Leste nune’e bele halo serimónia funerál.

“Ha’u mai iha ne’e atu husu apoiu ba governu para ajuda lori fila ha’u nia alin Mauk Moruk nia ferik oan mate iha Olanda atu hodi fila mai hakoi iha Timor Leste,” haktuir Cornelio Gama (L-7) ba jornalista iha Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Praia dos Coqueirus Kuarta, (14/09).

L7 hatete, matebian Mauk Moruk nia kaben Lola hakotu is tanba sofre moras susar dada iis, no matebian husik hela oan nain tolu, mane rua feto ida maka oras ne’e eskola hela iha Olanda.

Tanba ne’e família  sira iha hanoin ona atu lori fila matebian Mauk Moruk nia ferik oan nia isin mate no nia oan nain tolu ne’ebé maka eskola hela iha Olanda atu fila mai Timor Leste hodi hamutuk ho família  sira.

L7 husu governu atu halo despaisu ida atu hatun hodi ba foti Mauk Moruk nia ferik oan iha Olanda atu fila mai halo seremonia funerál iha Timor Leste.

“Ami família  husu governu atu hatun despaisu ida ba família  atu trata Mauk Moruk nia ferik oan nia isin mate mai Timor Leste,”hatete L-7.

Maske família  matebian hakat ona ba iha odamatan MNEK nian, maibé Ministru Negosiu Estranjeirus no Kooperasaun (MNEK) Hernani Colho laiha fatin.

Tuir L-7 katak, Gabinete Ministru MNEK nian foin maka halo kontaktu ba Ministru, tanba ne’e maka seidauk simu informasaun ida klaru kona-ba karta despaisu ne’ebé maka família  sira husu.
Nia dehan, Mauk Moruk nia ferik oan ema Timor Leste, tanba ne’e sei la hakoi iha ema nia rai, tanba rai iha ne’eba la iha atu hakoi Mauk MOruk nia ferik oan nia mate isin.

Entretantu governu liu hosi Ministru Negósiu Estranjeiru (MNEK) Hernani Coelho seidauk responde ba pedidu ne’ebé maka família  matebian husu, tanba ministru sai ba rai liur no nia vice Roberto Soares sei moras hela. (gus)
.

terça-feira, 13 de setembro de 2016

Taur Matan Ruak:“Hanesan Presidente, ha’u laiha partidu maibé hanesan sidadaun, se ha’u hili partidu ha’u se ba hamutuk ho partidu foun”

.

Arsenio B Maubere

Públiku, liu-liu polítiku balun iha rai laran hahú fó komentáriu no kontente bainhira Primeira Dama Timor-Leste – Sra. Isabel Ferreira iha nia deklarasaun publikadu iha jornál iha semana kotuk ho títulu “Primeira Dama la konkorda Taur Matan Ruak nu’udar Presidente atu involve iha PLP - Partidu Libertasaun Popular."

Deklarasaun Sra. Isabel Ferreira hanesan Primeira Dama Presidente Repúblika automátikamente hetan responde ne’ebé oin-oin iha públiku, resposta ne’ebé barak mak negativu no mós pozitivu. Husi aspetu resposta ne’ebé mak oin-oin husi públiku, ita bele foti supozisaun ida katak ema ou polítiku barak mak preokupa envolvimentu atuál Presidente Repúblika – Sr. Taur Matan Ruak iha Partidu PLP. Partidu PLP hanesan partidu ida foun maibé nia lideransa la’ós foun.

Deklarasaun Sra. Isabel Ferreira nu’udar fen kaben husi atuál Presidente Repúblika la’ós buat foun ida e liu tan atu reforsa de’it deklarasaun ne’ebé mak beibeik ona hato’o husi Sr. Taur Matan Ruak katak nia se hakru’uk ba nia knar no fiar ne’ebé povu kuda ba nia nu’udar Presidente Repúblika no se serve nia mandatu to remata nune se la sadere ou afilia ba partidu ruma. Husi aspetu ida ne’e, ita bele hare momoos katak nu’udar fen no la’en, Sra. Isabel Ferreira no Taur Matan Ruak kuidadu no tau matan ba malun duni hodi hamosu deklarasaun ne’ebé hanesan katak Taur Matan Ruak se la involve iha partidu Polítiku ruma bainhira nia se asume nia kna’ar nu’udar Presidente Republika.

Iha diálogu komunitária ne’ebé mak halo iha Suku Ahik-Viqueque, komunidade liu husi Padre Pároku ida husi Diloor preokupa kona ba pozisaun atuál Presidente Repúblika liu-liu kona ba persesaun ne’ebé mak mosu iha komunidade nia let katak Sr. Taur Matan Ruak mak hanesan fundadór PLP. Padre refere hahú husu ba Presidente Repúblika ho nia pergunta “Tebes ka ita bo’ot mak hari ’i PLP?” Taur Matan Ruak hatán ba pergunta husi Padre refere hodi dehan” Agora hanesan Presidente Repúblika, ha’u laiha Partidu maibé, hanesan sidadaun, se ha’u hili partidu, ha’u se la ba hamutuk ho Partidu Tuan, ha’u se ba hamutuk ho partidu foun”.

Taur Matan Ruak hakarak hateten loloos no momoos ba públiku katak nia se la tama ou afilia ba kualkér partidu bainhira nia sei nu’udar Presidente Repúblika, maibé, bainhira nia remata nia kargu nu’udar Presidente Repúblika ofisialmente iha 20 Maiu kalan bo’ot, hanesan sidadaun bain-bain ida, asegura tuir ita nia konstituisaun RDTL, Taur Matan Ruak se uza nia liberdade tomak atu hola parte iha vida Partidu Polítiku. Klaru mós atu nota katak bazeia ba Taur Matan Ruak nia deklarasaun ne’ebé mak nia hato’o durante nia vizita iha Suku sira, hato’o katak nia lakohi tan ona atu asume tan kargu hanesan Presidente Repúblika ba segundu termu.

Nune’e, laiha duvida atu halo espekulasaun katak Taur Matan Ruak hanesan pesoál ou sidadaun ida, se hamutuk ho Partidu Polítiku hodi dala ida tan lori povu Timor-Leste atu bele luta hamutuk hodi kore an husi kiak no mukit. Pergunta mak ne’e, Taur Matan Ruak se forma Partidu foun ou la’o ho partidu Seluk? Taur Matan Ruak rasik hatán katak nia se la hili partidu tuan, maibé nia se ba hamutuk ho Partidu Foun. Laiha duvida atu siik katak depois remata nia mandatu iha 20 Maiu 2017, Taur Matan Ruak se la’o hamutuk ho Partidu Libertasaun Popular hanesan partidu foun ida ho kompozisaun kuaze joven de’it no maioria joven sira ne’e mai husi nia ekipa rasik ne’ebé nia forma no hahú prepara iha 2012 bainhira kandidata nia an ba Presidente Repúblika. Taur Matan Ruak mós fó apoiu tomak ba transformasaun jerasional, Nia prepara duni joven sira ne’ebé durante ne’e la’o no servisu ho nia.

Taur rasik hateten, uluk iha ai-laran bainhira komandante ida mate mak foin bele troka, maibé iha era depois de funu – ita la kohi hein no hare lider ida ukun to mate tia mak ita troka, nune’e tenke prepara joven sira hodi bele lidera Timor iha futuru. Liu tan, nia rasik dehan, hanesan nasaun, ita lakohi ukun na’in sira ukun hanesan estadu de Homem (nasaun ne’ebé depende ba individu ou figura ida de’it) maibé tenke bazeia ba sistema ida ne’ebé prepara kondisaun tomak hodi entrega podér ba lideransa foun sira ne’ebé se tuir mai.

Nune, ba simpatizante, militante Partidu Libertasaun Popular iha Timor tomak atu firmi iha posizaun no labele monu ba kualker informasaun ne’ebe la los no atu tau iha ulun no no laran katak Loriku nain iha tinan oin mak se lidera no hatudu dalan ba loriku oan sira iha Timor-Leste hodi dala ida tan luta nudar nasaun, nudar povu,  servisu hamutuk, hisik kosar ba ita hotu nia moris diak – Moris diak ba o, hau no ita hotu.
.

sexta-feira, 2 de setembro de 2016

Australia laiha juridisaun diskuti fronteira marítima – TL lakohi hakiduk

.

Jornal Nacional Diário - 02 de setembro de 2016

Nasaun viziñu Australia deklara ona katak, sira laiha juridisaun atu diskuti fronteira marítima ho Timor Leste. Tanba ne’e, sira seida’uk fó ulun atu diskuti fronteira marítima ho Timor Leste.

Hatan ba deklarasaun ida ne’e, Primeiru Ministru (PM), Rui Araújo hatete katak, Timor Leste avansa nafatin ho nia pozisaun.

“Se Australia argumenta katak, komisaun de konsiliasaun laiha juridisaun, depois komisaun negosiasaun konsiliasaun ne’e rasik sei rona argumentu sira ne’e hotu, depois ita deside,”dehan PM Rui Araújo ba jornalista sira iha Palacio Prezidensia Repúblika Aitarak Laran Dili, Kinta (01/09).

Nia hatutan, Timor Leste nia pozisaun katak, komisaun ne’e, legalmente konstituidu tuir tratadu ne’ebé iha, entaun iha mós kompetensia atu rona kestoens ne’ebé relasionadu ho disputa ne’ebé iha entre Australia ho Timor Leste.

“Ita nia pozisaun klaru, Xefi negosiador lidera hela ekipa ida konsiliasaun obrigatória, tanba ita nia posisaun katak, tanba Australia lakohi atu halo negosiasaun ho Timor Leste, entaun ita rekore ba mekanismu konvensaun interansionál ba direitu tasi ninian preve ona halo konsiliasaun,” katak Rui Araújo.

Alende ne’e, Xefi Governu ne’e mós informa katak, enkontru ne’ebé nia halo ho Prezidenti Repúblika (PR), Taur Matan Ruak ne’e, enkontru rutina hanesan bai-bain, hodi haree ba situasaun jeral nasaun ninian.

Rui Araújo haktuir, iha sorumutu ne’e mós,  nia  aprezenta ba Prezidenti Repúblika kona-ba preparasaun orsamentu ba 2017.

Xefi Governu ne’e hatutan, nia esplika detaillas uit oan kona-ba kalendáriu aprovasaun orsamentu jeral Estadu ninian, hodi ajusta ho Prezidenti Repúblika ninia kalendáriu, hodi nune’e to’o fulan Desembru, orsamentu 2017 nian bele aprovadu ona.

“Tanba ita hotu hatene katak, iha 2017 ita se iha eleisaun bo’ot rua, no Prezidenti Repúblika mós informa ba Governu katak, inprinsipiu sei laiha mudansa ba kalendáriu eleitoral,” relata Rui Araújo.

Nia afirma, buat sira ne’e sei halo tuir saida make eis Prezidenti Repúblika, Ramos Horta halo iha tinan 2012, mais i menus eleisaun sei hala’o iha fulan Marsu ou Juñu.

Alende ne’e, sira mós ko’alia kona-ba partisipasaun Timor Leste ninian iha Asembleia Jeral Nasoens Unidas nian ne’ebé sei hala’o iha fulan Setembru agora ne’e, nomós ko’alia kona-ba Prezidensia CPLP ne’ebé atu entrega ba Brazil.

Argumentu Australia laforte okupa tasi Timor

Organização Não Governamental (ONG), Lao Hamutuk, haree katak, argumentu Australia la forte atu okupa tasi Timor, liu husi prosesu delimitasaun fronteira marítima ne’ebé hala’o iha Tribunal Arbitrajen Haia, Holanda, foin lalais ne’e.

“Ami akompaña argumentu  ne’ebé maka  Australia  fo,  argumentu ne’ebé tuir ami Sosiedade Sivil Lao Hamutuk hanoin katak,  argumentu Australia ladun forte atu okupa tasi Timor,”esplika Juvinal Diaz, ba  jornalista iha ninia kna’ar fatin Bebora Dili, Kinta (01/08).

Tuir Juvinal Diaz,  Advogadu Australia ninian  estatementu   ne’ebé hanoin   katak,  konsiliasaun laiha jurisdisaun atu julga kazu disputa ida  ne’e, nia mos dehan katak, se karik,  desizaun ne’e sai mos laiha legal banding.

“Ami haree sstatementu sira hanesan  ne’e hatudu katak, Australia rasik laiha vontade diak atu negosia, defini fronteira marítima. Estatementu ne’ebé advogadu sira hato’o iha Den Haag reprezenta karakter Australia nian  ne’ebé hakarak okupa ema seluk ninia teritoriu,”dehan Juvinal Diaz.

“Advogado Australia ninia estatementu hanesan, Estadu  ne’ebé maka pecundang,  tanbasa maka ami  bolu  pecundang,  ita hatene Australia nasaun ne’ebé sempre koalia kona-ba demokratizasaun,  sempre koalia kona-ba respeita e prensipiu lei internasional, mas sira  ne’ebé maka iha ne’e hatudu katak, Australia laiha intensaun diak atu respeita mekanismu internasional,”dehan nia.

Husi prosesu delimitasaun fronteira marítima  ne’ebé maka hala’o foin lalais iha Haia, Holanda ne’e,   husi  Estadu Timor Leste ninian, lidera husi  Xefi Negosiadador  prinsipal delimitasaun fronteira Maritima, Kay Rala Xanana Gusmão, akompanha Ministru Estadu Prezidensia Konselhu Minsitru, Agio Pereira no Adjunta Elisabeth  Expostu.

Durante prosesu ne’e  hala’o lidera husi Prezidente meza Taksoe- Jensen  no advogado  husi Timor Leste ninian ne’ebé maka Estadu fo kontratu,   professor  Voluchan Lowe no Michel Wood Koong.

Iha aprezentasaun Kay Rala Xanana Gusmão nian ba Tribunal Haia, Holanda, hatete katak, Timor-Leste sei la hakiduk atu koalia kona ba delimitasaun FM ho Australia, tanba ne’e direitu TL nian.

“Ami la hakiduk. Timor sei luta. Ami la mai hasu favor. Ami mai hodi husu ami nian direitu iha lei internasional,”dehan Xanana Gusmão iha Tribunal Arbitrajen, Haia, Holanda, Segunda (29/08/16).cos/avi
.

PR Taur lakohi Governu atrapalla servisu RTTL – Haruka ona karta ba Governu

.

Jornal Nacional Diário - 02 de setembro de 2016

Prezidenti Repúblika (PR), Taur Matan Ruak lakohi Governu atrapalla servisu jornalista sira nian iha Radio Televizaun Timor Leste (RTTL), tanba servisu jornalista nian la’os hanesan servisu bai-bain.

Relasiona no preokupasaun ida ne’e, PR Taur Matan Ruak haruka karta urjente ida ba Governu hodi buka solusaun lalais ba problema ne’ebé mak oras ne’e dada’uk jornalista sira iha RTTL hasoru.

“Sitausaun ida ne’e desestabilija no atrapalla sira (RTTL) nia servisu, i ne’e halo sira la fó sira nia enerjia 100%, pior liu ema sira ne’ebé tinan barak servisu ona no iha esperensia, tanba ita ko’alia kona-ba rekursus umanus, maibé ida ne’ebé iha ona esperensia, ita duni tiha, ita dada fali ema ne’ebé foun ita hanorin tiha, ita duni tan,” dehan PR Taur Matan Ruak.

Xefi Estadu ne’e afirma,  dalan diak ba funsionáriu sira iha RTTL tenki hetan solusaun ida ne’ebé mak bele motiva, inspira no fó korazen jornalista sira iha RTTL ne’e bele hala’o sira nia servisu ho diak.

 Presidenti Taur iha preokupasaun bo’ot ba situasaun ida ne’e, maibé nia enkoraja nafatin Governu para buka solusaun ida ba problema ida ne’e.

Taur Matan Ruak dehan, Governu iha Sekretáriu Estadu ida ne’ebé mak tau matan de’it ba servisu jornalista sira nian, li-liu RTTL.

 Iha sorin seluk Primeiru Ministru (PM) Rui Maria de Araújo rekuñese katak, nia simu duni karta ida husi Prezidenti Repúblika, mas konteudu karta ne’e, nia labele deskobre sai ba públiku.

“Ha’u konfirma de’it katak, iha karta duni, maibé nia konteudu la’os atu ko’alia iha públiku,” dehan PM Rui Maria de Araújo ba jornalista sira iha Palacio Prezidensia Aitarak Laran Dili, Kinta (01/09).

Xefi Governu ne’e hatutan, Prezidenti Repúblika haruka karta duni ba Governu hodi husu informasaun kona-ba prosesu tranzisaun iha RTTL nia laran halo nusa.

Rui Araújo dehan, karta ninia detaillas ne’e, nia labele ko’alia sai, maibé iha tempu badak Governu sei fó resposta ba Prezidenti Repúblika.cos
.

quinta-feira, 1 de setembro de 2016

PN la konkorda halakon total PV

.

Jornal Nacional Diário - 01 de setembro de 2016

Parlamentu Nasionál (PN), la konkorda ho hanoin Prezidenti Repúblika (PR), Taur Matan Ruak, nian ne’ebé hakarak atu halakon total Pensaun Vitalisia (PV). Maibé Prezidenti Parlamentu Nasionál (PN) Aderito Hugo da Costa konkorda  bele hasai buat balun ne’ebé mak la presiza.

Prezidenti Parlamentu Nasionál, Aderito Hugo da Costa hateten katak, pontu devista husi Parlamentu Nasionál ba pensaun vitalisia ne’e, pensamentu Estadu, labele haree ba ida-idak ninia uniforme.

“Redusaun sim, hamenus buat balun ne’ebé ke la presiza, buat ne’ebé mak presiza, Estadu sei halo nafatin, buat ne’ebé mak la presiza hasai,” katak Aderito Hugo ba jornalista sira iha Palácio Prezidensia Repúblika Aitarak Laran Dili, Kuarta (31/08).

Nia afirma, diskusaun pensaun vitalisia ne’e, agora dada’uk Parlamentu kria tiha ona komisaun ida, komisaun ne’e mós halo tiha ona ninia pareser ida ba meza Parlamentu Nasionál atu halo ajenda diskusaun.

 “Hanesan Estadu atu trata ema sira servidor Estadu ne’e ho saida, tanba ema sira ne’e, Estadu bolu atu sai servidor, la interese nia atu mai husi ne’ebé, mas nia hanesan Timor-oan ida prontu atu sai servidor Estadu,” Xefi Órgaun Lejislativu ba terseiru lejislatura ne’e fundamenta.

Aderito Hugo da Costa dehan tan, atu rekoñese servidor Estadu sira ka la rekoñese ne’e reprezentante demokrátiku bazeia ba konstituisaun.

“Kona-ba ejijensia apaga total ne’e, ha’u la fó komentáriu, mas hanesan ha’u dehan, desizaun la’os iha Prezidenti Parlamentu nia liman, desizaun iha Parlamentu ne’e, desizaun koletivu, ita haree tok aspirasaun sira ne’e, bele tama to’o iha reprezentante povu sira nian ka la’e,” tenik Aderito.

Nia haktuir tan katak, kona-ba lei pensaun vitalisia ne’e, Prezidenti Repúblika espresa ona ninia observasaun, maibé prosesu atu halo lejislasaun ne’e, iha ninia dalan rasik.  “Depois mak ita hatene, konteudu husi alterasaun ne’e halo nusa, tanba enprinsípiu opiniaun ne’ebé la’o ba lei rua ne’ebé eziste desde 2007 ne’e mak ne’e, elemina total, la presiza fó kualker buat ida servidor Estadu sira, iha ida dehan katak, Estadu tenki fó rekoñesementu duni ba servidor Estadu sira ne’e, para dignifika sira,” dehan Aderito Hugo da Costa.cos
.

sábado, 27 de agosto de 2016

ALKATIRI HALO POLITIKA LASU POVU IHA FACEBOOK

.

Maubere Tuba Rai Metin

Dala ida tan Mari Alkatiri Sekretariu Jeral FRETILIN 2000 nomos fundador Lei Pensaun Vitalisia nian ba halo politika lasu povu iha ninia Facebook, hodi soe rai rahun ba povu nia matan.

Iha medsos fundador Pensaun Vitalisia ataka maka’as ita nia Prezidente da Republika no halo akuzasaun oi-oin hasoru Xefe de Estadu. Alkatiri dehan katak TMR lakohi halo promulgasaun ba proposta alterasaun Pensaun Vitalisia tanba hakarak mos hetan benefisiu hosi LPV.

“Sei nia veta tanba nia mos hakarak hetan benefisiu husi LPV atual.karik??,” hakerek fundador pensaun vitalisia iha ninia Facebook.

Alkatiri mos akuza ukun nain ida halo uma hanesan palasiu no tanba banku la foo kreditu, osan mai husi korupsaun.

“La iha banco ida atu fo kredito bainhira la iha garantia atu selu. Harii palasiu privadu iha tempo badak bele hetan deit ho korupsaun.”, dehan Alkatiri iha medsos refere.

Komik oituan ita hare’e ema ida ke sai fundador ba Lei Pensaun Vitalisia fo’o todan ba ema seluk ba ninia (Marii) hahalok aat hasoru nasaun no povu Timor-Leste nian. Bele deit iha rajaun rua ba Marii Alkatiri hakerek aat hanesan ne’e iha Facebook, ida maka hakarak dala ida tan halo politika lasu povu no seluk tanba moras mental ataka tiha ona fundador pensaun vitalisia ne’e.

Problema LPV, FRETILIN 2000 rasik maka halo, Alkatiri no Lu Olo maka sai aman ka fundador ba Pensaun Vitalisia, TMR hakarak deit hamoos foer ke MariLu halo hodi hakotu injustisa, kolonialismu foun iha rai doben ne’e.

Maun Taur koalia ida ne’e ba publiku tanba komunidade sira ke nia vizita husu ba nia esplika nomos husu ba hakotu lei imoral ida ne’e no klaru tanba Maun Taur vizita suku no rona povu nia halerik nia mos iha obrigasaun hodi esklarese povu ba politika Estadu nian, sorte maka Maun Taur la halo politika lasu povu hanesan fundador pensaun vitalisia.

Ha’u hanoin katak FRETILIN 2000 tauk tebes forsa politika foun ke mosu iha ita nia rai, PLP, tanba sira hatene katak bele sai duni “amiasa” politika ba sira maibe demokrasia maka hanesan ne’e ona, la iha kadeira vitalisia, la iha ema ida ke ba ukun to’o mate, ida ne’e akontese deit iha Estadu ditadura hanesan Cuba no sira seluk tan. Problema ho Alkatiri maka ninia kakutak la simu kritika, nia deit maka loos, nia deit maka bele kritika tun sae ema hotu no ema tenke simu deit, Alkatiri tenke tau iha ninia kakutak katak nia laos Maromak no wainhira nia tama iha politika nia tenke simu kritika ho elegansia, labele reaje hanesan balada fuik.

Marii Alkatiri tenki simu mos ho elegansia katak Taur Matan Ruak boot liu nia iha ita nia nasaun, Maun Taur hela iha rai laran tinan 24 hodi Maun Mari ohin loron fila ba rai Timor no sai ema boot los, Maun Taur hela ho povu, terus hamutuk ho povo no foo ninia moris tomak hodi liberta ita nia nasaun  doben. Ida ne’e ita labele nega, ita labele sai mau pagador. Halo akuzasaun hanesan Marii halo iha ninia Facebook hasoru Maun Taur, ida ne’e mai hau hatudu katak Marii Alkatiri dezesperadu ona no tauk lakon ninia kadeira iha eleisaun jeral iha tinan 2017.

Imi to’o agora halo saida lolos ba povu ida ne’e? Imi nia estabilidade, dezenvolvimento maka saida lolos? Amiasa ema, oho veteranu sira no hetan benefisiu hosi osan povu nian. Povu ida ne’e maka iha dever hodi sustenta imi parazitas ka? Imi susu hotu mesak Timor-Leste nia riku-soin, viajen, uma Estadu, kareta Estadu, telefone Estadu, asesor Estadu maka selu, imi nia saude konta Estadu nian. Saida maka povu hetan hosi imi nia ukun? Povu doben nafatin mukit no terus. Ida ne’e maka imi nia politika no obrigadu ba povu doben ida ne’e ke besik ona tinan tinan 17 ba vota iha referendo hodi ita hetan ita nia independensia.

Imi hela iha rai liur, mai Timor imi maka sai boot, imi nia oan no beioan maka boot, ita povu tenke nonok deit no basa liman ba imi nia kolonialismu foun, ba imi nia egoismu no ba imi nia moe la iha?

Maun Lere apoiu ona Maun Taur kona ba halakon LPV ke imi inbenta hodi moris diak ho povu nia osan, ha’u sei fiar katak veteranus barak liu tan sei foo suporta ba Maun Boot nain rua ne’e, tanba sira hotu terus hamutuk tinan 24, sira hatene katak povu mos parte importante ba ita nia luta ba independensia, ne’ebe tempu too ona hodi sira defende dala ida tan ita nia povu husi imi nia kolonialismu foun.

Marii Alkatiri lalika ataka veteranus tun sa’e iha Facebook tanba ita boot deit maka ba lakon tan ita boot ninia kredibilidade (se sei iha) tanba povu hatene ona se maka se.

Laos Maun Taur maka tenke lori todan tanba imi nia ideia LPV maibe imi maka tenke tau liman iha imi nia konsensia hodi hakoku  lei ida ne’e. Imi hanoin imi liurai ka? Lae, povu Timor maka liurai, imi nia naran lolos maka parazitas.

ABAIXU PENSAUN VITALISIA!
ABAIXU PARAZITAS!
.

sexta-feira, 26 de agosto de 2016

Lere Apoiu Taur, Konsidera Pensaun Vitalisia Injustisa ba Vetaranu

.

Timor Post - 26 de agosto de 2016

DILI—Xefe  Estadu Maior Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza Timor–Leste (F-FDTL), Maijór Jenerál Lere Anan Timor fó nia apoiu tomak ba Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak hodi halakon tiha lei Pensaun Vitalísia (PV) tanba lei ne’e kria injustisa.

“Ha’u nu’udar veteranu ha’u apoia Prezidente di’ak liu hasai tiha, nia dehan veta ha’u apoia tomak nu’udar ema veteranu ha’u la’ós  ema polítiku,” dehan Lere ba Jornalista sira iha Kuartel Jenerál F-FDTL, Fatuhada, Kinta, (25/8).

Lere hatete, lei Pensaun Vitalísia ne’e primeiru asembleia konstituante maka halo, maibé ba nia nu’udar veteranu konsidera lei ne’e insjustiça bo’ot ema veteranu sira, tanba veteranus barak fó sira nia vida tomak la hetan pensaun vitalísia maibé ema ida foin sae ba deputadu ka membru governu tinan lima de’it hetan fali pensaun, ne’e lajustu.

“Parlamentu sira ko’alia depende maka’as tanba sira lakohi sira nia bikan no tasu tara maka sira ko’alia maibé ita ko’alia haree mós ba ita nia morál, ha’u veteranu sira foin lalais na’in 27 ba reforma, estadu garante sira nia moris ka lae,”dehan Lere.

Nia hatutan, ema sira uluk balun lakohi ukun an mós sae tiha ba membru governu no deputadu tinan lima la servisu buat ida iha uma de’it kada fulan simu osan ne’e injustisa ba ema veteranu sira durante tinan 24 iha ailaran la simu pensaun vitalísia.

Nia hatutan, eis titulares no deputadu sira simu pensaun vitaliaisia pasaporte diplomatiku, telefone pulsa gratuita no seluktan, mais kuitadu veteranu sira la hetan fali.

Nia dehan, forsa iha mundu ne’e F-FDTL maka pasiensia liu, sé hanesan nasaun seluk maka hanesan ne’e golpe bele mosu ona, tanba polítiku sira kria injustisa ba veteranu ho lei pensaun vitalísia ne’e.
.
Antes ne’e, Prezidente Repúblika (PR), Taur Matan Ruak, afirma, nia preparadu tiha ona hein lei pensaun vitalísia ne’ebé Parlamentu Nasional sei haruka ba nia. Nia promete ona veta lei ne’e to’o haruka ba tribunal no nia sei husik nia kargu iha dalan klaran.

“Ha’u sei veta, mas komu sira kompak ne’ebé haruka kedua ne’e, ha’u sei la promulga ne’e sira lori ha’u ba tribunál, mas ha’u hanoin besik ona ne’e sai sedu mós di’ak, bele, Prezidente sai sedu mós la ta’uk ona, ne’e tanba besik ona,” hatete Taur Matan Ruak ba komunidade sira iha suku Leber, postu administrativu Bobonaro, munisípiu Bobonaro, Kinta, (18/08) bainhira xefe estadu hala’o diálogu ho komunidade iha suku refere.

Xefe estadu sente katak, pensaun vitalísia ne’e moe boot ida tanba lei ne’e kria paratizmu. Xefe estadu esplika boot sira mak kria ona pensaun ba nia-án rasik, ezemplu saida mak nia hatudu ba ki’ik sira, ki’ik sira tenke  servisu maka’as mak han depois boot sira, eis deputadu iha uma hein simu osan de’it, iha direitu telefone, iha direitu ba kareta, iha direitu ba liur, tanba ne’e xefe estadu hakarak hapus ema hotu, tantu ki’ik ka boot tenke servisu mak han.

Tanba ne’e xefe estadu promete ona katak sei haruka fila fali lei mensal pensaun vitalísia nian ba Parlamentu Nasionál (PN) ho mensajen ida hodi husu PN para ko’a hotu.

Eis gerileiru  ne’e hatete veteranus sira funu tinan 24 iha ailaran to’o ukun-án, deputadu sira hala’o servisu tinan 5 de’it, liu tiha, tuur han de’it, la halo servisu tan ona, tanba ne’e xefe estadu dehan ne’e labele.

“Hotu-hotu servisu mak han, parazita ne’e labele, tenke fó ezemplu di’ak. Ha’u funu iha ailaran tinan 24 mai deputadu ida tinan 3, tinan 4 ne’e manán liu fali ha’u, ha’u la aseita ida ne’e. Ha’u prezidente tinan 5 de’it manán liu fali veteranus 24 anos,” PR Taur afirma.

Xefe estadu hatete, lei ne’e veta no husu para ko’a hotu, eis titulares sira mós lalika hela iha uma estadu, lalika uza kareta estadu nian hola rasik mak uza, atu nune’e bele fó ezemplu ne’ebé di’ak ba povu, sela’e iha povu nia oin ko’alia ida maibé iha kotuk ko’alia fali buat seluk.

Mo’e boot bainhira ema han etu bikan ida depois basa tutuir, ne’e labele. Mo’e boot liu tan tanba ita kria lei ne’e para hatudu katak luta na’in, funu hotu toba de’it ona, han de’it maibé lahatene katak iha ema mak funu liu maibé agora sei padese.

“Ita kuandu han etu bikan ida mak basa tuir ita nia hasan ne’e ita moe ne’e. Prezidente sente katak ne’e mo’e boot, ita kria depois ita hatudu katak ita luta na’in, funu hotu, ita toba de’it, han de’it, iha ema ke funu liu ita, terus liu ita, nia kontinua padese, labele, ne’e la justus,”dehan PR Taur.

Tuir lei, bainhira Prezidente veta lei ruma, bainhira haruka fila fali ba PN, depois la muda pontu ka asentu ida haruka fila fali ba xefe estadu, xefe estadu iha obrigasaun para promulga maibé dadauk ne’e xefe estadu latauk atu veta tan ba dala-2 tanba xefe estadu la ta’uk ona atu sai hosi kargu hanesan Prezidente Repúblika.

Durante diálogu xefe estadu nian ba suku sira iha munisípiu Ainaro, Covalima no Bobonaro nian, komunidade sira levanta maka’as kona-ba lei mensal pensaun vitaliísia ne’ebé mak to’o oras ne’e PN seidauk halo alterasaun.

Lei pensaun vitalísia dadauk ne’e PN hahú debate ona iha komisaun, oinsa halo alterasaun ba lei refere. (way)
.

SUA EXELÉNSIA, PREZIDENTE REPÚBLIKA TIMOR-LESTE, TAUR MATAN RUAK, KONDEKORA AMU-BISPU DON CARLOS FILIPE XIMENES BELO HO COLAR “ORDEM DE TIMOR-LESTE"

.
Foto:Presidência da República de Timor-Leste

KOMUNIKADU IMPRENSA

SUA EXELÉNSIA, PREZIDENTE REPÚBLIKA TIMOR-LESTE, TAUR MATAN RUAK, KONDEKORA AMU-BISPU DON CARLOS FILIPE XIMENES BELO HO COLAR “ORDEM DE TIMOR-LESTE"

Sua Exelénsia, Prezidente Repúblika Timor-Leste, Taur Matan Ruak, sesta-feira ne'e kondekora Amu-Bispu Don Carlos Filipe Ximenes Belo ho Colar “Ordem de Timor-Leste".

Don Carlos Filipe Ximenes Belo serbisu maka'as lapara atu garante povu timoroan nia direitu ba autodeterminasaun no hanesan defensór boot ida ba Direitus Umanus durante luta libertasaun nasionál. Iha fulan-Dezembru tinan 1996 nia obra korajozu hetan rekoñesimentu internasionál liuhosi Prémiu Nobel ba Pás ne'ebé loke dalan ba justisa no loke mós posibilidade atu kria kondisaun hirak ne'ebé presiza hodi halo pás tahan ba tempu naruk iha Timor-Leste.

Ohin Sua Exelénsia Prezidénsia Repúblika, hodi povu timoroan nia naran, entrega Colar "Ordem de Timor-Leste" ba Bispu Don Carlos Filipe Ximenes Belo nu'udar rekoñesimentu ba ninia aten-barani no espíritu sakrifísiu iha momentu hotu-hotu durante luta ba autodeterminasaun Timor-Leste nian.

“Ordem de Timor-Leste" harii liuhosi Dekretu Lei nr. 20/2009, hosi loron 6 fulan-Maiu, ho objetivu atu hatudu, ho prestíjiu no dignidade, Timor-Leste nia rekoñesimentu ba ema nasionál no estranjeiru sira-ne'ebé kontribui maka'as ona ba Timor-Leste, Timoroan sira ka Umanidade durante hala'o sira-nia atividade profisionál, sosiál ka iha aktu espontáneu eroisidade ka altruizmu nian.

Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, 26 Agostu 2016
.

LERE:LPV BELE HAMOSU GOLPE MILITÁR

.

Jornal Independente - Husi Artur da Luz - 26 de agosto de 2016

Dili- Lei Pensaun Vitalisia halo ema barak lakon esperansa, hahú husi povu ki’ik to’o lideransa sira. Xefe Estadu Maiór Jenerál F-FDTL, Majór Jenerál Lere Anan Timur, lei ne’e bele hamosu golpe militar hasoru lideransa sira.

Maski lei ne’e diskriminativu hasoru luta na’in sira no la fó benefisu ba povu ki’ik maibá Jenerál Lere seidauk hanoin atu halo golpe militar.

“Ha’u maka lakohi hanoin hanesan ne’e ba nasaun maibé presiza tetu didi’ak,” dehan nia iha Kuartel Jerál F-FDTL, Fatuhada-Díli, horiseik.

Tuir guerrelleiru ne’e deputadu sira iha Uma Fukun Parlamentu Nasionál, egoista tanba hanoin sira ninia-aan de’it maibé haluha tiha povu ki’ik sira ho veteranu sira ne’ebe uluk luta liberta nasaun ne’e.

“Deputadu sira hanoin de’it ba sira-nia kabun, maibé haluha tiha veteranu no eis guerrelleiru sira ne’ebé oras ne’e balun abandona hela,” dehan ho lian makaas, iha Kuartel Jerál F-FDTL, Fatuhada, Díli, horiseik.

Ne’e duni, Jenerál Lere apoiu Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak, hodi veta Lei Pensaun Vitalisia, tanba la fó prioridade ba povu ho veteranu sira ne’ebé uluk vota ba nasaun ne’e.

“Ha’u la’os ema politika, maibé ema veteranu haree lei pensaun vitalisia ne’e injustisa boot,” tenik nia.

Tuir nia, sira ne’ebé hamutuk ho inimigo (Indonézia) sira kontra nasaun ne’e, ne’ebé sai deputadu tuur iha Parlamentu Nasionál tinan lima de’it maibé halo lei ba sira-nia aan hodi simu osan pensaun vitalisia nian.

“Ha’u la’os ema politika maibé ha’u kontra duni,” hateten ho lian makaas.

Lere dehan, ema ne’ebé uluk luta haluha tiha sira-nia esforsu tomak ba rai ne’e, tanba ne’e politiku na’in sira tenke tetu didi’ak maka halo lei ho seriedade, hodi nune’e kondis ba situasaun ne’ebé iha.

Nia hateten, Governu reforma ona veteranu sira hamutuk 20-resin, maibé oras ne’e laiha asisténsia di’ak ba sira. Maibé eis deputadu, eis membru Governu no eis titulár sira hetan pasaporte diplomata no osan viajen ba-mai maibé la halo buat ida.

Antes ne’e Prezidente Repúblika (PR), Taur Matan Ruak, promete sei veta alterasaun Lei Mensál Pensaun Vitalisia ne’ebé prepara ona husi Parlamentu Nasionál. Xefe Estadu hakarak lei ne’e halakon total.

Xefe Estadu hato’o nia desizaun ne’e tanba durante vizita suku, komunidade sira husu atu la’os de’it halo alterasaun, maibé se bele hamoos tiha, halo ema sai baruk-teen no benefisiu ema balun de’it.

“Ha’u apoiu katak, hapus ou hamoos Lei Pensaun Vitalisia no ha’u promete katak, ha’u sei veta lei ida ne’e karik Parlamentu haruka ba ha’u,” dehan PR Taur liu husi diálogu komunitária iha suku Mau-Nuno, Posto Ainaro, sexta (12-8).

Nia dehan, sei veta no propoin ba Parlamentu Nasionál atu halakon regalia sira iha lei ne’e, hanesan direitu ba telefone, karreta no sira seluk tan.

Se lae, tuir nia, ukun na’in sira tinan lima lima ukun tiha la halo buat ida, la’o tun sa’e depois sira simu osan pensaun vitalisia, depois buka tan osan husi parte seluk.
.

quinta-feira, 25 de agosto de 2016

Maun Taur prontu sai hosi ninia kargu Prezidenti tanba hadomi ninia povu

.

José Fernandes

Triste tebes ita haree polemika Pensaun Vitalisia nian no haree deputadu sira kanteen ba osan no lakohi simu Sr. Prezidenti nia hanoin hodi koa hotu osan Pensaun Vitalisia nian no deputadu sira sei hakarak simu persentajen hosi pensaun ida ne’e.

Reprezentante povu lakon ona sira nia moe no nafatin hakarak naok povu nia osan hodi sira moris diak. Oinsa sira bele dehan katak sira reprezenta povu ida ne’e? Lolos lekirauk ke tur iha PN serbisu ba se los? Sira serbisu ba povu ka ba sira nia aan rasik?

Ha’u rona asu balun hatenu no dehan katak karik Maun Taur la promulga sira nia alterasaun tanba Maun Taur hakarak nafatin simu Pensaun Vitalisia ida ne’e. Asu hatenu maka barak ona, Maun Taur lakohi promulga lei ida ne’e tanba hakarak mak KOA HOTU privilejius ukun nain sira, servisu maka han, laos esplora nafatin povu doben ida ne’e, hanesan Maun Taur dehan Lei Pensaun Vitalisia ida ne’e habokur de’it parazitas, ha'u maka deputadu sira, uainhira ha’u rona liafuan ida ne’e ha'u moe tebes, maibe ita nia deputa du sira nia moe asu han tiha ona. Sira laos de’it parazita, sira ema oportunista, hakarak susu povu nia osan to’o sira mate.

Ita labele haluha katak FRETILIN 2000 maka kulpadu boot ba polemika ida ne’e, Maun Mari no Maun Lu maka sai fundador ba Pensaun Vitalisia, karik ita hotu devia halo faru ho sira nia fotografia no hakerek FUNDADOR PENSAUN VITALISIA hodi sira moe oituan sira nia aan, tanba ema rua ne’e mos demais ona, sira rua ema arogante no hamrook ba poder, ezemplu maka sira nia kongresu, lista ida de’it hodi militante beikteen vota ba sira. Maibe pergunta boot maka ida ne’e: militante beikteen sira ba vota ba se tan? Aat liu tan, militante loron 3 fulan Setembru sei ba vota ka dehan sim ka nao. Imi beikteen duni, Maun Mari no Maun Lu halo imi aat liu pallasu no imi nafatin hakilar VIVA MARI, VIVA LU. Imi nia viva maka sei hakoi imi nia partidu FRETILIN 2000 iha eleisaun tuir mai. Depois maka imi hakfodak uainhira imi hotu ba tahu laran ho imi nia lider fundador pensaun vitalisia nian.

FRETILIN 2000 no ninia lideransa halo ona traisaun dala rua ba Povu Maubere, ida maka sira sai fundador ba Pensaun Vitalisia no seluk tanba deputa du sira sei hakarak nafatin simu persentajen hosi pensaun kriminozu no imoral ida ne’e. Quo vadis FRETILIN 2000?

De puta du sira dehan katak sira sei la hakruuk ba Maun Taur nia desizaun hodi la promulga lei ida ne’e. Karik maulambe sira ne’e la hakruuk maibe ita povu sei hakruuk ba Maun Taur no basa liman ba ita nia Maun Boot nia desizaun. Ema hanesan MaunTaur maka Timor-Leste presiza hodi sadik ho korajen boot parazita sira iha PN nomos iha Governu nia laran. Ita presiza PM ida hanesan Maun Taur ke la tauk lakon kadeira, hodi defende ninia povu doben. Ida ne’e maka ita bele dehan katak lider duni, ida ne’e maka ita bele bolu AMAN ba nasaun, tanba laos tur metin iha kadeira simu osan boot no la iha intresa ba povu nia moris.

Ita tenki tetu didiak tanba sa maka grupu kikoan nafatin iha direitu atu moris diak no meioria povu moris iha kiak no mukit nia laran? Tanba sa maka sira iha direitu atu hetan benefisiu oin-oin, hanesan kareta luxu, viagen ba rai liur, moras ba rai liur no povu luta nain la hetan dala barak hahan ba han loron ida dala tolu? Ukun nain konsidera katak sira boot liu povu ka? To’o ona tempu ba ita loke ita nia matan no hapara malisan ida ne’e hasoru ita nia povu doben.

Maun Taur merese duni ita nia suporta tanba nia uniku ke beibeik ba besik povu hodi haree sira nia moris no foin ho korajen boot prontu veta proposta alterasaun  Lei Pensaun Vitalisia, tanba Maun Taur hakarak KOA OSAN HOTU husi Pensaun Vitalisia no Maun Boot prontu  atu lakon nia kadeira hodi defende povu nia osan.

Maun Taur prontu sai hosi nia kargu Prezidenti tanba hakarak defende povu nia osan no hadomi ninia povu, lider seluk mos iha korajen hodi banati tuir Maun Taur ka lae? Karik lae, tanba Taur Matan Ruak ida de’it...
.

Revizaun LPV liu husi plenaria, PN sei la hakruuk ba PR Taur nia vontade

.

Jornal Nacional Diário

Atu halo revizaun ba lei pensaun vitalisia (LPV) sei liu husi plenaria, tanba ne’e, desizaun Parlamentu Nasional sei la hakru’uk ba vontade Prezidenti Republika (PR) Taur Matan Ruak nian.

Lia hirak ne’e hato’o husi Vise Prezidenti PN, Duarte Nunes, iha uma fukun PN, Tersa (23/08/2016), hodi  fo resposta ba deklarasaun Prezidente Republika Taur Matan Ruak,  ne’ebe dehan, PN lakohi halakon Pensaun vitalisia maka nia prontu sai husi Prezidente Republika.

“Prezidente Republika Taur Matan Ruak atu sai husi Prezidente ne’e nia direitu, labele Prezidente ameasa  rezigna an ne’ebe Parlamentu Nasional mos atu  halo tuir deit.  Parlamentu Nasional iha komisaun ida ne’ebe hare ona kona ba lei pensaun vitalisa, tama fali resesu deputadu sira atu halo diskusaun ona,” hateten Duarte Nunes.

Bainhira husu atu halakon pensaun vitalisia, tuir Vise PN Duarte katak, ne’e laos Prezidente Republika nia kestaun, maibe Parlamentu Nasional maka  sei hare lei ne’e.

“Prezidente nia hakarak halakon pensaun vitalisia ne’e Prezidente nia hakarak, maibe ami  mos iha posizaun ida depois diskusaun maka bele foin hatetne halakon ka lae,” dehan Vise PN Duarte.

Atual deputado bankada CNRT ne’e sublinha katak, se lei ne’e Parlamentu Nasional aprova lori ba maka  dehan inkontitusional signifika tenke hare fila fali artigu ida ne’ebe ke inkonstitusional, no haruka ba Tribunal hodi hare fila fali.

Maibe  lainkonstitusional PR Taur hakarak veta politika regra maka konfirma votu ou la konfirma.

Iha fatin hanesan membru PN husi bankada CNRT, Arão Noe afirma, lei pensaun vitalisia ne’e iha hela ona desde tinan 2006, agora atu revoga lei ida ne’e presija aktu politika ida para atu revoga.

“Entaun tenke halo lei ida fali para hodi revoga lei ida seluk, saida maka akontese PN halo alterasaun ba lei nee neebe tuir ejijensia komunidade no sosiadade sivil sira. Maibe  agora, tanba razaun ida ne’e Prezidente Republika hakarak rezigna an ne’e desizaun politika Prezidente nian, PN laiha buat ida ba desizaun Prezidente nian, tanba Prezidente ne’e orgaun soberanu ida, separasaun poderes ida-idak hala’o nia knar,  PN halo nian, Prezidente halo nian,” dehan Arão Noe.

Nia dehan, lei ida iha tiha ona, agora halo alterasaun para muda lei ne’e, se Prezidente Republika veta lei ne’e, lei anterior bale nafatain. Tanba ne’e nia laiha konsekuensia ida, nia konsekuensia maka lei anterior ne’e bale nafatin 100%.

“Se ita hakarak redus ne’e maka diak liu promulga alterasaun ne’ebe PN halo, hodi redus salariu ne’ebe mak eis titularis sira hetan, se Prezidente lakoi promulga konserteza lei anterior vigora nafatin,” dehan deputadu Arão.

Prezidente Republika Taur Matan Ruak dehan tiha ona katak, nia prontu atu sai husi Prezidente Republika, kuandu Parlamentu Nasional lakoi hamos total pensaun vitalisia.mia
.

quarta-feira, 24 de agosto de 2016

La Promulga Lei Pensaun Vitalisia, Bele Hasai Taur Hosi Nia Kargu PR

.
Foto: Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
Timor Post

BOBONARO—Prezidente Repúblika (PR), Taur Matan Ruak, afirma, nia preparadu tiha ona hein lei pensaun vitalísia ne’ebé Parlamentu Nasional sei haruka ba nia. Nia promete ona veta lei ne’e to’o haruka ba tribunal no nia sei husik nia kargu iha dalan klaran.

“Ha’u sei veta, mas komu sira kompak ne’ebé haruka kedua ne’e, ha’u sei la promulga ne’e sira lori ha’u ba tribunál, mas ha’u hanoin besik ona ne’e sai sedu mós di’ak, bele, Prezidente sai sedu mós la ta’uk ona, ne’e tanba besik ona,” hatete Taur Matan Ruak ba komunidade sira iha suku Leber, postu administrativu Bobonaro, munisípiu Bobonaro, Kinta, (18/08) bainhira xefe estadu hala’o diálogu ho komunidade iha suku refere.

Xefe estadu sente katak, pensaun vitalisia ne’e moe boot ida tanba lei ne’e kria paratizmu. Xefe estadu esplika boot sira mak kria ona pensaun ba nia-án rasik, ezemplu saida mak nia hatudu ba ki’ik sira, ki’ik sira tenke  servisu maka’as mak han depois boot sira, eis deputadu iha uma hein simu osan de’it, iha direitu telefone, iha direitu ba kareta, iha direitu ba liur, tanba ne’e xefe estadu hakarak hapus ema hotu, tantu ki’ik ka boot tenke servisu mak han.

Tanba ne’e xefe estadu promete ona katak sei haruka fila fali lei mensal pensaun vitalisia nian ba Parlamentu Nasionál (PN) ho mensajen ida hodi husu PN para ko’a hotu.

Eis gerileiru  ne’e hatete veteranus sira funu tinan 24 iha ailaran to’o ukun-án, deputadu sira hala’o servisu tinan 5 de’it, liu tiha, tuur han de’it, la halo servisu tan ona, tanba ne’e xefe estadu dehan ne’e labele.

“Hotu-hotu servisu mak han, parazita ne’e labele, tenke fó ezemplu di’ak. Ha’u funu iha ailaran tinan 24 mai deputadu ida tinan 3, tinan 4 ne’e manán liu fali ha’u, ha’u la aseita ida ne’e. Ha’u prezidente tinan 5 de’it manán liu fali veteranus 24 anos,” PR Taur afirma.

Xefe estadu hatete, lei ne’e veta no husu para ko’a hotu, eis titulares sira mós lalika hela iha uma estadu, lalika uza kareta estadu nian hola rasik mak uza, atu nune’e bele fó ezemplu ne’ebé di’ak ba povu, sela’e iha povu nia oin ko’alia ida maibé iha kotuk ko’alia fali buat seluk.

Mo’e boot bainhira ema han etu bikan ida depois basa tutuir, ne’e labele. Mo’e boot liu tan tanba ita kria lei ne’e para hatudu katak luta na’in, funu hotu toba de’it ona, han de’it maibé lahatene katak iha ema mak funu liu maibé agora sei padese.

“Ita kuandu han etu bikan ida mak basa tuir ita nia hasan ne’e ita moe ne’e. Prezidente sente katak ne’e mo’e boot, ita kria depois ita hatudu katak ita luta na’in, funu hotu, ita toba de’it, han de’it, iha ema ke funu liu ita, terus liu ita, nia kontinua padese, labele, ne’e la justus,”dehan PR Taur.

Tuir lei, bainhira Prezidente veta lei ruma, bainhira haruka fila fali ba PN, depois la muda pontu ka asentu ida haruka fila fali ba xefe estadu, xefe estadu iha obrigasaun para promulga maibé dadauk ne’e xefe estadu latauk atu veta tan ba dala-2 tanba xefe estadu la ta’uk ona atu sai hosi kargu hanesan Prezidente Repúblika.

Durante diálogu xefe estadu nian ba suku sira iha munisípiu Ainaro, Covalima no Bobonaro nian, komunidade sira levanta maka’as kona-ba lei mensal pensaun vitaliísia ne’ebé mak to’o oras ne’e PN seidauk halo alterasaun.

Lei pensaun vitalisia dadauk ne’e PN hahú debate ona iha komisaun, oinsa halo alterasaun ba lei refere.(dgx)
.

terça-feira, 23 de agosto de 2016

Preokupasaun komunidade sira nian kona-ba lei pensaun vitalisia iha diálogu komunitaria S.E. Prezidente Repúblika ho komunidade sira Suku Leber no Suku Oeleu iha Munísipiu Bobonaro

.

Transkrisaun hosi vídeo Presidência da República nian

Preokupasaun komunidade sira nian kona-ba lei pensaun vitalisia iha diálogu komunitaria S.E. Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak ho komunidade sira Suku Leber no Suku Oeleu iha Munísipiu Bobonaro.

Irene Moniz: Ha’u nia preokupasaun kona-ba lei pensaun vitalisia nian ne’ebé agora dadaun atu halo alterasaun. Ho lei ne’ebé mak atu halo alterasaun ne’e ami husu ba Sua Exelensia atu bele minimiza salariu ba eis titulares sira, sebele salariu eis titulares sira nian tengke diferente 50% ho membru governu no deputadu sira ne’ebé mak sei ativu servisu hela. Tamba ne’e hakarak rekomenda deit sebele pensaun vitalisia nian ba deit primeira legislative, segundu no terseiru tuir fali mai ne’e la presija hetan osan pensaun vitalisia ninian. Tamba ita nian membru governu no deputadu sira to tinan lima sira sempre troka malu, iha balun mak tun iha balun mak sae, ho ida ne’eiha loron ikus mai eis titulares mak sei domina iha ita nia nasaun ne’e nia laran e osan barak mak sei estraga ba iha eis titulares sira e ho nia impaktu sei estraga dezonvolvimentu iha ita nia rai doben Timor Lorosae.

Ha’u nia naran kompletu Alvaro do Rego, reprezenta juventude Suku Oeleu nian, failansu kona-ba lei pensaun vitalisia nian to ohin loron mandatu politika tinan lima ida ne’e besik ona, sura fulan deit remata ona hanesan Nai Liurai, Aman ba Nasaun ida ne’e aproveita hato’o lia dadolin ida ne’e atu nune’e bele iha tempu badak diskuti tok sa fukun saida mak to ohin loron seidauk hetan rezultadu preokupasaun hirak ne’e antes ita atu lori povu ne’e hakat tan ba oin, ne’e hanesan signifika ita bele fo bosu ba grupu elit politika ou parte balu deitwainhira ita atu liberta povu iha nasaun soberanu ne’e. 

Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak hatan ba preokupasaun komunidade nian kona-ba lei pensaun vitalisia.

Hau nia oan Irene ohin dehan lei pensaun vitalisia bele hatun ba 50% ka lae?

Ha’u hodi bainhira dehan hapus hotu, mesmu ha’u hatene katak Prezidente nian sira tau ba 100%, mais ha’u dehan hapus! tanba saida? ne`e kria parazetismu,ita bo`ot sira hare`e ai ida moris fali iha ai ida nia tutun ne`e, se bo`ot sira mak haree ona hanesan ne`e ezemplu sai ida mak fo ba ki`ik sira, i dehan ki`ik sira tenki servisu makas i depois nia toba deit iha uma simu deit. Iha direitu telefone, iha direitu kareta, iha direitu ba liur, iha direitu ba ida ne`e, iha direitu ba ida ne’eba, hapus i hau hatete ona katak aban bain rua sira haruka mai, ha’u veta, ha’u haruka fila-fali deit.

Koa hotu, desde laos ida konstituente mai to agora, koa hotu, hotu-hotu ba servisu mak han, ne`e para parazita ne`e fo ezemplu diak, ha’u halo funu iha ailaran tinan 24, mai deputado ida tinan tolu, tinan ha`at, manan liu fali ha’u, ha’u la aseita ida ne`e, ha’u Prezidente tinan lima deit manan liu fali Veteranos 24 anos, ha’u be halo funu tinan 24 anos ne’e, entaun ne`e so bulak mak bele asseita ida ne`e. Ne`ebé agora ha’u nia tempu sira haruka mai ha’u veta tiha depois ami sei koalia, mais lalika simu, koa hotu, uma estadu mós la bele hela iha uma estadu, ba halo rasik uma mak hela hanesan ne`e para fó ezemplu ba povu, se lae koalia-koalia mais iha kotuk halo fali ida, ne`e la bele, ne`ebé alin la iha 50%, ba ha’u ne`e hapus total, telefone mós la iha, uza rasik ninia, kareta mós la iha, sosa rasik mak sa`e, la iha lao ain, ha’u hanoin ida ne`e diak liu.

Hodi bainhira ha’u iha ne`ebé mak ha’u hatete, ita fó hahan bikan ida mak ita basa tuir ita nia hasan ne`e ita moe ne`e, ami uluk kuandu iha ailaran, na`an aten ne`e oho mai tanba ki`ik oan ne’ebé fo ba bo`ot sira deit, entaun iha soldadu ida dehan hanesan ne`e, na`an aten ne`e bainhira mak bo`ot para to ita sira ki`ik ne`e, agora kiik deit hanesan ne`e la bo`ot entaun bo`ot deit mak han, ida ki`ik la han ona, i tebes naan aten bo`ot ne’ebé atu fahe hotu ne`e la iha, ne`ebé sempre ki`ik ne’ebé bo`ot sira mak han deit ne`ebé informa ba imi.

Hodi bainhira ha’u iha Ainaro, ha’u dehan hapus total, Prezidente sente katak ne`e moe bo`ot, depois ita kria, ita hatudu katak ita luta nain, funu hotu ita toba deit, han deit, iha ema balun que funu liu ita, terus liu ita, nia kontinua padese, ne’e la bele, ne`e la justu, tanba ne`e ha’u sei veta.

Maibe como sira kompak ne’ebé haruka kedua ne`e ha’u sei promulga tanba la promulga sira lori ha’u ba tribunal, mais besik ona ne`e ha’u hanoin sai sedu mós diak, ne`ebé Prezidente sai sedu mós la tauk ona ne`e tanba besik ona.
.

L-7 triste oknum F-FDTL-PNTL asalta nia rezidensia - Lere: Hasai husi F-FDTL

.

Jornal Nacional Diário - 23 de Agosto de 2016

Eis Komandante Gerileriu Rejiaun 3, Veteranu, Cornelio Gama (L-7), senti triste tanba nia rezidensia iha Fatuhada-Dili, hetan asaltu husi oknum Falintil-Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) ho Polisia Nasional Timor Leste (PNTL) iha komemorasaun loron FALINTIL ba dala 41 iha Sabadu (20/8/2016) liu ba.

Motivu no rajaun saida mak oknum Polisia ho F-FDTL sira ba asalta veteranu L-7 nia rezidensia ne’e rasik to’o agora seidauk klaru, tanba sei iha prosesu investigasaun nia laran.

Veteranu Cornelio Gama L-7, dehan, aktu husi membru PNTL ho F-FDTL ba serku nia uma ne’e krimi ona sa tan se kilat ba nia oan feto sira ne’e, tenki lori ba Tribunal, tanba sa mak iha loron istoriku ne’e sira ba fali serku nia uma.

“Ha’u la kompriende tanba saida maka sira ba fali serku ha’u nia uma? ha’u mos ema ne’ebe maka funda nasaun ne’e, ha’u la hanoin atu estraga fali ha’u nia nasaun ne’ebe maka uluk ami Falintil sira harii, ha’u Triste tebes ba ida ne’e, no ha’u nia oan feto sira ne’ebe sai vitima atu lori kazu ne’e ba tribunal,”deklara L-7 ba Jornalista iha Bidau mota klaran, Domingu (21/08/2016).

L-7 hatutan, kronolojia akontesimentu ne’e katak, forsa ho PNTL ba husu sira hatene loron ida ohin ka lae? Sira hatan sim hatene, nusa mak kanta fali maibe nia oan feto ki’ik nia ferik oan hatan la’os sira mak kanta, maibe labarik sira maka halimar.

Maibe,  forsa sira ne’e dehan “imi subar ema iha ne’e kamiza kinur ida”, entaun labarik sira loke hotu odamatan no janela sira ne’e hodi forsa sira tama ba buka, sira la tama no hatete lia fuan at barak ba nia oan sira, dehan mos imi sira ne’e mak la fiar forsa.

“Ami mos Falintil imi koalia fali lia fuan barak hanesan ne’e, no sira dehan tan ba ha’u nia oan feto katak, labele koalia barak no se tan kilat ba ha’u nia oan feto, no sira hakiduk ba kotuk koalia tan katak sira ne’e maka subar hela ‘Mauk Moruk’ iha ne’e, tanba ne’e mak ha’u nia oan dehan Mauk Moruk mate ona imi mai husu fali tan iha ne’e,” L-7 dehan.

Tanba ne’e, L-7 konsidera aktu ne’e defamasaun no krimi ona sira sei lori ba Tribunal, tanba sira ba hala’o serku ba uma ne’e mos laiha mandadu ruma husi Tribunal.

Hasai husi F-FDTL

Hatan ba kestaun ne’e, Chefe Estadu Maior Jeneral Falintil-Forsa Defesa Timor Leste (F-FDTL), Major Jeneral Lere Anan Timur afirma katak, kona ba asalto ne’e, desizaun komandu nian ba autor sira ne’e primeiru tenke husu deskulpa,  segundu hasai husi instituisaun F-FDTL.

“Desizaun mak ne’e ó ba husu deskulpa, se ó la koeñese husu deskulpa ba sira i ó tenke konsidera fo ondra ba FALINTIL katuas sira ne’ebe ohin loron halo ó sai forsa defesa. Ó ha’u haruka ba uma, ha’u haruka ba uma tamba ó la’os ligasaun ho FALINTIL dala ruma ó ne’e independente ida mak ó mai tama FALINTIL,”afirma, Lere Anan Timur ba Jornalista iha ninia knar fatin, Kuartel Jeneral F-FDTL, Fatuhada – Dili, Segunda (22/08/2016).

Tamba ne’e, Lere alerta ba jerasaun foun sira hotu ne’ebe iha forsa armada keta haluha katak FALINTIL mak klamar instituisaun F-FDTL, tamba laiha FALINTIL F-FDTL mos laiha.

“Ha’u fo hatene ba joven sira hotu FALINTIL mak imi nia klamar, FALINTIL laiha, imi mos laiha, ohin dalaruma imi vadiu tun sae, komete krimi tun sae ba kaer imi ba kadeia, imi mai iha ne’e para ami eduka imi sai ema lolos no sai sidadaun lolos,”hatutan Lere.

Lere haktuir  katak, sé autor sira ne’e koalia duni liafaun ba familia L-7 nian katak, se mak haruka imi ba funu balun liman tohar, balun ain tohar, balun mate, ida ne’e moral laiha para soldadu koalia sai liafuan sira hanesan ne’e.

Komisariu PNTL orienta investiga

Entretantu iha fatin ketak, Komandante Jeral PNTL, Komisariu Julio da Costa Hornay hatete, wainhira ninia parte rona membru PNTL ho F-FDTL asalta guerilheiro L-7 ninia uma, ninia parte orienta kedas ninia membru sira hodi justifika.

Nia hatutan katak, kazu ne’e detallu komandu fo ona orientasaun ba komandante polisia munsispiu Dili hala’o investigasaun profunda, no husu mos ba familia atu hato’o keixa hodi bele hatene lolos, tamba sa sira ba iha ne’eba, ba halo saida.

“Kazu ne’e detallu, ohin ha’u orienta ona komandante distritu dili, i iha posiblidade familia hato’o keixa mai para ita haree los ka lae, akontese iha ne’ebe, tamba saida mak sira ba iha ne’ebá, ba halo saida,” hatete, Julio Hornay.

Tuir informasaun ne’ebe mak JN-Diario asesu iha terenu akontesimentu ne’e iha loron Sabadu (20/08/2016), no autor sira husi instituisaun F-FDTL nian husi Componente Terestre no autor husi parte PNTL seida’uk hatene ema na’in hira tamba sei iha prosesu investigasaun. Eus
.

Serku rezidensia L7- Lere: Nee Forsa Moral Bandidu

.

Jornal Independente - 23 de agosto de 2017

Díli- Xefi Estadu Maior Jeneral F-FFDTL Maijor Jeneral Lere Anan Timur konsidera membru F-FDTL neebe serku rezidensia eis Komandanre Falintil Rejiaun III, Cornélio Gama, laiha moral no sira nia ulun uza moral bandidu nian.

“Ami simu ona keisa konaba akontesimentu nee kompleta ho kronolojia, ami sei hatun despaisu ba departamento Justisa hodi bele prosesa,” dehan Lere ba jornalisra iha Kuartel Jeneral F-FDTL, Fatuhada, segunda-feira (22-08-2016).

Komandante F-FDTL tuir Lere simu ona keisa ba kazu nee nian, oknum F-FDTL neebe tama iha rezidensia L7 nian mai husi komponente terestre no polisia balun.

“Ema sira ba ne’e moral la iha, ne’e moral bandidu nian laos forsa, hau sei bolu soldadu, ka ofisiais nee hodi fo hatene ba nia, solusaun maka nee nia tenke ba husu deskulpa fo onra ba katuas FALINTIL FALINTIL sira neebe maka halo ohin loron o sai forsa defeza,” tenik Lere.

Eis Komisariu Politika nee dehan membru F-FDTL no PNTL neebe la respeita FALINTIL sira diak liu fila ba nia uma tanba nia laiha ligasaun ho FALINTIL.

“Hau fo hatene ba joven sira, FALINTIL maka imi nia aman, FALINTIL la iha, ohin lorom imi sei bandidu tun sae hela komete krimi ema kaer imi ba kadeia tan” dehan Lere lamenta.

Nia hatutan, sidadaun ida bainhira tama forsa eduka atu sai sidadaun lolos, laos sai fali forsa ho mentalidade bandidu nian.

Iha sorin seluk Komandante Jeral PNTL, Komisariu polisia, Julio Costa Hornay, dehan nia parte seidauk simu relatoriu konaba akontesimentu nee no nia sei husi Munisipiu Dili atu bele konfirma lolos kazu ne’e.

“Hau kuandu rona informasaun nee hau haruka konfirma kedas konaba asuntu ida nee, maibe seidauk iha relatoriu tanba nee maka hau kontakto kedas ba maun L4 no dehan katak sira vitima sei lori keisa ba Kuartel Jenerak Fatuhada,” dehan Julio.

Nia hatutan, komandu halo mos konfirmasaun ba komandu Munisipiu Dili konaba membrus sira atu halo seguransa ba selebrasaun loron FALINTIL nian, laos ba serku uma L-7 nian.

“Ami hein keisa hosi familia sira nian hosi keisa nee maka ita bele hatene nee los ka lae, sira ba iha neeba atu halo saida,” dehan Julio.

Nunee mos eis Komandante Falintil, Cornelio Gama (L7) dehan, membru PNTL ho F-FDTL sira serku hau nia uma hodi see kilat ba hau nia oan feto sira.

“Hau la komprende tanba saida maka sira ba fali hau nia uma, hau mos ema neebe funda nasaun nee, hau la hanoin atu estraga fali hau nia nasaun neebe uluk ami Falintil harii. hau triste boot ba ida nee, hau nia oan feto sira neebe sai vitima atu lori kazu nee ba Tribunal,” dehan L7.

Tuir kronolojia, membru F-FDTL no PNTL sira tama iha rezidensia L7 nian hodi husu: “Imi hatene loron ida ohin ka lae? L7 nia oan sira hatan, sim, hatene, nusa maka kanta fali, maibe nia oan feto (Kiak nia ferik oan) maka hatan loos sira maka kanta maibe labarik sira maka halimar.

Bainhira hatan nunee membru F-FDTL, dehan akuza ona sira subar ema hatais kamiza kinur ida. Tanba la satisfas ho aktu nee, L7 nia oan sira loke hotu odamatan no janela sira nee hodi forsa sira tama, mas koalia liafuan aat barak ba L7 nia oan sira dehan mos sira hodi dehan mos sira nee maka la fiar forsa.

Forsa sira nee mos husu L7 nia oan sira labele koalia barak hodi se kilat nia oan feto, bainhira forsa sira nee hakiduk ba kotuk akuza L7 nia oan sira maka subar hela Mauk Moruk. Maske faktus Mauk Moruk mate ona.

L7 konsidera aktu nee defama no krime, tan nee lori ba Tribunal, tanba sira ba halao serku ba nia uma laiha mandatu husi Tribunal. 
.